Sözsüz Zamanların Doğurganlığı

 

Söz, dudaklardan döküldüğünde özgürleşmiş gibi görünür; oysa çoğu kez insanı kendine yabancı kılar. Çıktığı anda başkalarının gözlerinde çoğalır, başkalarının kulaklarında biçim değiştirir. Söz artık sadece insana ait değildir. Sessizlik bu yüzden farklıdır: içinde sakladıklarını dışarıya bırakmaz, insanı kendi varlığında tutar. Söylenmeyen, kendi derinliğinde büyür; bazen ağırlaşır, bazen de yeni bir anlamın habercisi olur.

Blanchot’nun ifadesiyle:

“Edebiyat, suskunluğun içinden çıkar ve yine oraya döner.”

(Edebiyatın Mekânı)

Bu cümlede suskunluk bir eksiklik değil, yazının kökenidir. Her metin, sessizliğin kıyısında kuruludur; her cümle, söylenmeyenlerin gölgesini taşır. Yazının asıl gücü, dile gelmeyeni sezdirme kabiliyetinde saklıdır.

Tarkovski’nin Nostalghia filminde, uzun sessizlikler ve boş koridorlar vardır. Karakterler konuşmaz, yalnızca bakışır. O bakışlarda, sözcüklerden daha yoğun bir dünya açılır. Mühürlenmiş Zaman’da Tarkovski’nin dediği gibi:

“Sanatın görevi, insanı kendi iç dünyasıyla karşı karşıya bırakmaktır.”

(Mühürlenmiş Zaman)

İşte sinemanın suskunluğu da bu doğurganlığı taşır: söylenmeyen, seyirciyi kendi iç sesine davet eder. Görünürdeki boşluk, insanın içinde yankıya dönüşür.

Sessizlik, yalnızca sanatın değil, insanın da içsel iyileşmesinin mekânıdır. Dile gelen acı büyüyebilir, çoğalabilir. Oysa sessizlikte acı ağır ağır akar; zamanın akışında keskinliğini kaybeder. Bu yüzden suskunluk, sabrın ve kabullenişin öğretmeni gibidir. Yara orada kapanmaz belki, ama kanamanın hızını azaltır.

Oruç Aruoba’nın şu cümlesi aklıma geliyor:

“Susmak, sözsüzlük değildir; susmak, başka türlü bir sözdür.”

(Yakın)

Sessizlik, bir kayıp değil, farklı bir dilin varlığıdır. İçinde duyulmayan melodiler, söze dökülmemiş hikâyeler, yarım kalmış dualar barındırır. İnsan susarken aslında başka bir yerde konuşmaya devam eder.

Şair sustuğunda şiir bitmez; besteci notalara dokunmadığında müzik kesilmez. Onların sessizliği, görünmez bir yaratım biçimidir. Çünkü bazen açıklamak tüketir; saklamak, bekletmek, sessizlikte yoğurmak ise derinleştirir. Kalıcı olan metinler, suskunluğun büyüttüğü metinlerdir. Okur, kendi sessizliğini de orada bulur.

Sözsüz zamanların doğurganlığı, çağın hızına karşı sessiz bir başkaldırıdır. Herkesin konuşmaya, paylaşmaya, görünür olmaya zorlandığı bir dünyada suskunluk, insanın kendine sakladığı son özgürlük alanıdır. O alanda, dile gelmemiş ihtimaller, beklenmedik düşünceler, gizli imgeler filizlenir.

İnsanın olgunluğu da sessizliğe yaklaştığında belirir. Çünkü söz çoğu kez başkaları için kurulur; sessizlik ise yalnızca insana aittir. Sessiz anlar, kişinin kendi derinliğini işittiği, kendi yankısını duyduğu anlardır. Dışarıdan yalnızlık gibi görünen bu hâl, içeride verimli bir bütünlük yaratır.

Her şey söylenemez. Söylenmemesi gereken şeyler de vardır. Onlar sessizliğin içinde kalmalı, orada olgunlaşmalı. Çünkü sözsüz zamanların doğurduğu şey yalnızca yeni cümleler değildir; aynı zamanda sabır, kabullenme ve yeniden başlama gücüdür.

Sessizlik, bazen en ağır yük gibi görünür; ama zamanla insan fark eder ki, asıl doğurgan olan da odur. Söylenmeyen, taşınmaya devam eden, kendi içinde büyüyen… İşte hayatın görünmez meyvesi buradan çıkar: suskunluğun derinliğinden.

Güneşi Beklerken

 

Bazen insan kendi bedenine bile yabancılaşır. Aynaya baktığımızda orada görünen yüz tanıdık gelir ama aynı zamanda kimsesizdir, renksizdir. Hayatın telaşı içinde, başkalarına yetişmekten kendine yetişemediği günlerde, kendi teni bile kendisine ait değilmiş gibi gelir. Belki de bu yüzden sokaklarda yürürken, adımlarının sesi kulağına yabancı gelir; şehir de tıpkı kendisi gibi biraz sahici, biraz da eksiktir.

Aslında mesele yarın değildir. Çünkü yarın hiçbir zaman bugünkü kadar kesin değildir. İnsan hep bekler; daha iyi bir sabahı, daha parlak bir günü, belki güneşin yeniden içini ısıtacağı bir zamanı. Oysa beklemek dediğin şey, bugünü yarının ipoteğine bırakmaktır. Hayat, sessizce akar; bizse bir sonraki durağa gözümüzü dikeriz, sanki orada bir kurtuluş, bir ışık, bir kesinlik varmış gibi. Ama çoğu zaman olmadığını öğreniriz.

Zihnimizin derinliklerinde neyin saklandığını çoğu kez bilmeyiz. Kimi zaman kaygı, kimi zaman kırgınlık, kimi zaman da söylenmemiş cümleler, dile gelmemiş sevgiler. İnsan, içindeki karanlığın sonunu merak eder; ama karanlıkların çoğu bitmez, sadece kabullenilir. Bir gece yarısı oturduğu odada, ışık kapalıyken kendini dinler ya insan: o sessizlikte en çok hangi kelime yankılanıyorsa, işte onunla yüzleşir. Ve anlar ki aslında hayat, gizlemekle anlatmak arasında ince bir çizgide yürür.

Bir gün kaybettiklerini düşünür; dostlukları, sevgiyi, zamanı. Dünya bir çadır gibidir; geçici, incecik bir kumaşın altında yaşadığımız kısa bir serüven. O çadırın yerini, yönünü, rengini kaybettiğinde geriye sadece beklemek kalır. Beklemek, ama neyi? Bazen bir işareti, bazen sıcak bir eli, bazen de sabahı.

Ve güneşi beklemek, aslında hepimizin ortak hikâyesi değil midir? Çocukken daha hızlı büyümeyi, gençken daha parlak bir geleceği, yetişkin olduğunda daha sakin günleri beklemek… Ömür, bekleyişlerin toplamı gibi görünür. Ama beklerken, yaşamanın asıl kendisini kaçırırız. Çünkü güneş hep vardır aslında; sadece gözlerimizi kapatmışızdır, bulutların arkasına gizlenmiştir ya da biz kendi gölgemizi büyütmüşüzdür.

Bedenlerimiz yorgun, ruhlarımız eksik olabilir. Şehir gri, günler renksiz olabilir. Ama hayat, eksikliğiyle de sahicidir. Bazen bir sokakta yürürken karşına çıkan yabancının bakışı, bazen bir şarkının ilk notası, bazen hiç hesapta olmayan bir gülümseme insana hatırlatır: güneş oradadır. Onu beklerken, farkında olmadan yaşar. 

Hayat, hep yarına ertelenmeye çalışıldığında içi boşalıyor. Oysa her şeyin cevabı bugünde gizli. Şimdi atılan bir adımda, alınan nefeste, düşünülen cümlede. Belki de güneşi beklemek değil mesele; beklemeyi bırakıp gözlerini açmak, içindeki ışığı fark etmektir. Çünkü kaybettik dediğimiz şeyler, çoğu zaman sandığımız kadar uzak değildir. Onlar, yaşadığımız anda, bizimle beraber oradadır.

Belki de hayatın asıl şiiri burada başlar: beklemeden, ertelemeden, yarına yüklemeden. Güneşi bulmak için göğe bakmaya gerek yoktur her zaman. Bazen güneş, dostunun sesinde, annenin kahkahasında, bir çocuğun oyununda, sevdiğin insanın gözlerinde saklıdır. Bazen de kendi içinde, derinlerde bir yerde…