Sözsüz Zamanların Doğurganlığı

 

Söz, dudaklardan döküldüğünde özgürleşmiş gibi görünür; oysa çoğu kez insanı kendine yabancı kılar. Çıktığı anda başkalarının gözlerinde çoğalır, başkalarının kulaklarında biçim değiştirir. Söz artık sadece insana ait değildir. Sessizlik bu yüzden farklıdır: içinde sakladıklarını dışarıya bırakmaz, insanı kendi varlığında tutar. Söylenmeyen, kendi derinliğinde büyür; bazen ağırlaşır, bazen de yeni bir anlamın habercisi olur.

Blanchot’nun ifadesiyle:

“Edebiyat, suskunluğun içinden çıkar ve yine oraya döner.”

(Edebiyatın Mekânı)

Bu cümlede suskunluk bir eksiklik değil, yazının kökenidir. Her metin, sessizliğin kıyısında kuruludur; her cümle, söylenmeyenlerin gölgesini taşır. Yazının asıl gücü, dile gelmeyeni sezdirme kabiliyetinde saklıdır.

Tarkovski’nin Nostalghia filminde, uzun sessizlikler ve boş koridorlar vardır. Karakterler konuşmaz, yalnızca bakışır. O bakışlarda, sözcüklerden daha yoğun bir dünya açılır. Mühürlenmiş Zaman’da Tarkovski’nin dediği gibi:

“Sanatın görevi, insanı kendi iç dünyasıyla karşı karşıya bırakmaktır.”

(Mühürlenmiş Zaman)

İşte sinemanın suskunluğu da bu doğurganlığı taşır: söylenmeyen, seyirciyi kendi iç sesine davet eder. Görünürdeki boşluk, insanın içinde yankıya dönüşür.

Sessizlik, yalnızca sanatın değil, insanın da içsel iyileşmesinin mekânıdır. Dile gelen acı büyüyebilir, çoğalabilir. Oysa sessizlikte acı ağır ağır akar; zamanın akışında keskinliğini kaybeder. Bu yüzden suskunluk, sabrın ve kabullenişin öğretmeni gibidir. Yara orada kapanmaz belki, ama kanamanın hızını azaltır.

Oruç Aruoba’nın şu cümlesi aklıma geliyor:

“Susmak, sözsüzlük değildir; susmak, başka türlü bir sözdür.”

(Yakın)

Sessizlik, bir kayıp değil, farklı bir dilin varlığıdır. İçinde duyulmayan melodiler, söze dökülmemiş hikâyeler, yarım kalmış dualar barındırır. İnsan susarken aslında başka bir yerde konuşmaya devam eder.

Şair sustuğunda şiir bitmez; besteci notalara dokunmadığında müzik kesilmez. Onların sessizliği, görünmez bir yaratım biçimidir. Çünkü bazen açıklamak tüketir; saklamak, bekletmek, sessizlikte yoğurmak ise derinleştirir. Kalıcı olan metinler, suskunluğun büyüttüğü metinlerdir. Okur, kendi sessizliğini de orada bulur.

Sözsüz zamanların doğurganlığı, çağın hızına karşı sessiz bir başkaldırıdır. Herkesin konuşmaya, paylaşmaya, görünür olmaya zorlandığı bir dünyada suskunluk, insanın kendine sakladığı son özgürlük alanıdır. O alanda, dile gelmemiş ihtimaller, beklenmedik düşünceler, gizli imgeler filizlenir.

İnsanın olgunluğu da sessizliğe yaklaştığında belirir. Çünkü söz çoğu kez başkaları için kurulur; sessizlik ise yalnızca insana aittir. Sessiz anlar, kişinin kendi derinliğini işittiği, kendi yankısını duyduğu anlardır. Dışarıdan yalnızlık gibi görünen bu hâl, içeride verimli bir bütünlük yaratır.

Her şey söylenemez. Söylenmemesi gereken şeyler de vardır. Onlar sessizliğin içinde kalmalı, orada olgunlaşmalı. Çünkü sözsüz zamanların doğurduğu şey yalnızca yeni cümleler değildir; aynı zamanda sabır, kabullenme ve yeniden başlama gücüdür.

Sessizlik, bazen en ağır yük gibi görünür; ama zamanla insan fark eder ki, asıl doğurgan olan da odur. Söylenmeyen, taşınmaya devam eden, kendi içinde büyüyen… İşte hayatın görünmez meyvesi buradan çıkar: suskunluğun derinliğinden.